ASEAN 40 năm trưởng thành, phát triển và triển vọng hợp tác

Kết quả quan trọng nhất là việc mở rộng ASEAN từ năm thành viên ban đầu đến nay bao gồm mười quốc gia ở khu vực Ðông-Nam Á hợp tác với mục tiêu thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tiến bộ xã hội, phát triển văn hóa và tăng cường hòa bình, ổn định ở khu vực.

Thời gian qua, các lĩnh vực hợp tác ASEAN đều khởi sắc. Trong lĩnh vực hợp tác chính trị - an ninh, Kế hoạch thực hiện Cộng đồng an ninh ASEAN (ASC) nêu 75 chương trình và biện pháp hợp tác thông qua tăng cường đối thoại, tạo dựng lòng tin và thúc đẩy quan hệ hữu nghị thân thiện và hợp tác nhằm giảm thiểu căng thẳng cũng như khả năng xảy ra xung đột vũ trang giữa các quốc gia thành viên. ASEAN cam kết giải quyết hòa bình xung đột nội bộ khu vực, thúc đẩy các lĩnh vực hợp tác gồm: Hợp tác chính trị; xây dựng và chia sẻ các chuẩn mực ứng xử; ngăn ngừa xung đột; giải quyết xung đột; kiến tạo hòa bình sau xung đột; khuôn khổ thể chế thực hiện.

Tuyên bố Bali II và Kế hoạch Hành động thực hiện ASC nêu những nguyên tắc và phương châm chỉ đạo quá trình xây dựng ASC là thúc đẩy hợp tác chính trị và an ninh của ASEAN lên tầm mức cao hơn, phù hợp Tầm nhìn ASEAN 2020. Hiến chương ASEAN đang được soạn thảo sẽ khẳng định những mục tiêu, nguyên tắc nhằm tăng cường tổ chức và hiệu quả hợp tác nội khối, tạo thể chế và địa vị pháp lý cho quan hệ hợp tác của ASEAN với bên ngoài.

Tuy luôn phải đối mặt những khó khăn và thách thức trong khu vực, nhưng đoàn kết và thống nhất trong ASEAN vẫn được củng cố và ngày càng phát triển sâu rộng. ASEAN giữ được vai trò chủ đạo đối với các vấn đề về hòa bình, an ninh và phát triển ở khu vực; tích cực thúc đẩy các bên đối tác tham gia các khuôn khổ hợp tác bảo đảm an ninh và ổn định ở khu vực như Hiệp ước Thân Thiện và Hợp tác ở Ðông-Nam Á (TAC), tuyên bố của các bên liên quan về cách ứng xử ở Biển Ðông (DOC), Nghị định thư Hiệp ước Khu vực Ðông-Nam Á không có vũ khí hạt nhân (SEANWFZ); đã và đang tích cực hợp tác trong lĩnh vực phòng, chống khủng bố, tội phạm xuyên quốc gia, các vấn đề an ninh phi truyền thống...

Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN lần đầu được tổ chức tháng 5-2006 mở ra bước phát triển quan trọng trong hợp tác an ninh - quốc phòng ASEAN hướng tới Cộng đồng an ninh ASEAN. Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF) được ASEAN thành lập tháng 7-1994, đến nay có 27 thành viên gồm mười nước ASEAN, mười nước đối thoại của ASEAN và bảy nước khác ở khu vực là diễn đàn để đối thoại và hợp tác giữa các thành viên về các vấn đề chính trị - an ninh khu vực đang chuyển giai đoạn từ xây dựng lòng tin sang ngoại giao phòng ngừa với lĩnh vực và nội dung hoạt động ngày càng đa dạng.

Về hợp tác kinh tế, trên cơ sở kết quả đạt được về tự do hóa thương mại của Khu vực Mậu dịch tự do ASEAN (AFTA) khởi động năm 1992, tại Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ tám tại Phnom Penh (Campuchia) tháng 11-2002, lãnh đạo ASEAN đã thảo luận đề nghị lập Cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC) vào năm 2015 (sớm hơn dự kiến là năm 2020) và đã soạn thảo Kế hoạch tổng thể AEC cùng lịch trình và các biện pháp cụ thể để thực hiện nhằm tạo dựng ASEAN là thị trường chung và cơ sở sản xuất gắn kết của khu vực; khu vực kinh tế có tính cạnh tranh cao, phát triển đồng đều, hỗ trợ thu hẹp khoảng cách phát triển, hội nhập với nền kinh tế thế giới.

Ðồng thời với tăng cường liên kết, hội nhập kinh tế nội khối, từ năm 2002, ASEAN đã triển khai đàm phán và ký các thỏa thuận thương mại tự do (FTA) với Trung Quốc và Hàn Quốc; đang đàm phán khuôn khổ Ðối tác kinh tế toàn diện (CEF) với Nhật Bản, FTAs với Ấn Ðộ, Australia và New Zealand; mở đàm phán FTA với EU; thúc đẩy đàm phán với Mỹ...

Về hợp tác chuyên ngành, ASEAN ra Kế hoạch Hành động hướng tới Cộng đồng Văn hóa - Xã hội ASEAN (ASCC); nêu hợp tác ASCC nhằm tạo dựng cộng đồng các quốc gia Ðông-Nam Á gắn bó, các xã hội quan tâm và tương trợ lẫn nhau dựa trên những bản sắc chung của khu vực. Bốn lĩnh vực được cụ thể hóa qua hoạt động hợp tác là tạo dựng Cộng đồng các xã hội đùm bọc giải quyết tác động xã hội của hội nhập kinh tế, thúc đẩy môi trường bền vững, thúc đẩy bản sắc ASEAN trên cơ sở phát triển nhận thức và bản sắc khu vực ASEAN; bảo tồn và thúc đẩy di sản văn hóa ASEAN; thúc đẩy đối thoại nhằm nâng cao hiểu biết về văn minh, văn hóa và tôn giáo ASEAN; mở rộng vị thế của ASEAN trên trường quốc tế.

ASEAN thực hiện chính sách đối ngoại mở, hướng ra cộng đồng quốc tế. Quan hệ với các bên Ðối thoại đã đạt những kết quả và được phát triển lên tầm mức cao hơn. Ðến nay, ASEAN đã cơ bản hoàn tất các khuôn khổ quan hệ đối tác chiến lược hoặc toàn diện, cũng như đề ra các kế hoạch hành động với hầu hết các đối tác Australia, Canada, Trung Quốc, EU, Ấn Ðộ, Nhật Bản, Hàn Quốc, New Zealand, Nga, Hoa Kỳ, LHQ và Chương trình phát triển LHQ (UNDP).

ASEAN tiếp tục giữ vai trò chủ đạo tại các diễn đàn khu vực do Hiệp hội khởi xướng như ASEAN + 3 (Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc) và Hội nghị cấp cao Ðông Á (EAS); đang tích cực thúc đẩy họp cấp cao với các đối tác Mỹ, Canada, Liên hiệp châu Âu (EU), Nga; tăng cường hoạt động của khuôn khổ đối thoại các cấp hiện có; tăng cường hợp tác đối thoại theo lĩnh vực với Pakistan và Bangladesh; mở rộng hợp tác với các tổ chức khu vực như Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC), Hội nghị Á - Âu (ASEM), Diễn đàn Ðông Á - Mỹ la-tinh (EALAF), Tổ chức Hợp tác kinh tế (ECO), Hội đồng hợp tác vùng Vịnh (GCC), Nhóm Rio, Hiệp hội hợp tác khu vực Nam Á (SAARC), diễn đàn Nam Thái Bình Dương (SPF). Tuy gặp khó khăn thách thức, nhưng các đối tác đều coi trọng và mong muốn phát triển hợp tác với ASEAN; cam kết tiếp tục ủng hộ, hỗ trợ ASEAN hội nhập khu vực và xây dựng cộng đồng, tài trợ các kế hoạch dự án hợp tác ủng hộ vai trò chủ đạo của ASEAN ở khu vực.

Việt Nam tham gia ASEAN ngày 28-7-1995, từ đó luôn chủ động, tích cực thực hiện các hoạt động, kế hoạch, chương trình, dự án hợp tác của ASEAN, góp phần quan trọng cho sự phát triển và thành công của Hiệp hội, củng cố xu thế hòa bình, ổn định và hợp tác ở khu vực, nâng cao vị thế quốc tế của Hiệp hội.

Một trong những đóng góp cụ thể nổi bật nhất là nước ta đã thúc đẩy hình thành một ASEAN gồm cả mười quốc gia trong khu vực Ðông-Nam Á, đoàn kết và hợp tác, mở ra thời kỳ phát triển mới về chất của quan hệ giữa các quốc gia. Nước ta đã tổ chức thành công Hội nghị cấp cao ASEAN VI tại Hà Nội tháng 12-1998, đảm nhiệm vai trò Chủ tịch ASEAN nhiệm kỳ 2000 - 2001, tổ chức thành công AMM, nhiều Hội nghị Bộ trưởng chuyên ngành của ASEAN.

Việt Nam đã đóng góp tích cực vào việc tăng cường đoàn kết và hợp tác ASEAN, kiên trì bảo vệ các nguyên tắc cơ bản của Hiệp hội như "đồng thuận" và "không can thiệp", góp phần quan trọng phát huy tác dụng Hiệp ước TAC và SEANWFZ, duy trì môi trường hòa bình, an ninh và ổn định khu vực; duy trì vai trò chủ đạo của ASEAN trong việc xử lý các vấn đề khu vực cũng như tại các diễn đàn do ASEAN khởi xướng; nỗ lực đưa ra sáng kiến xây dựng Bộ quy tắc ứng xử ở Biển Ðông (COC) dẫn đến việc ký Tuyên bố của các bên liên quan về cách ứng xử ở Biển Ðông (DOC)...

Về hợp tác kinh tế, Việt Nam đã cơ bản hoàn thành cắt giảm thuế quan theo Hiệp định CEPT/AFTA; đạt mục tiêu AFTA đã định sau mười năm (sớm hơn dự kiến 5 năm), góp phần tăng cường liên kết kinh tế nội khối, đưa ASEAN trở thành một cơ sở sản xuất khu vực có khả năng cạnh tranh và hấp dẫn hơn đối với các nhà đầu tư khu vực và quốc tế, mở rộng hợp tác ASEAN trên nhiều lĩnh vực.

Ðối với thực hiện Sáng kiến ASEAN về thu hẹp khoảng cách phát triển (IAI), tại AMM - 34 tổ chức ở Hà Nội năm 2001, Việt Nam đã cùng ASEAN đưa ra Tuyên bố Hà Nội về thu hẹp khoảng cách phát triển; trong thời gian làm Chủ tịch Nhóm đặc trách IAI, Chương trình thực hiện IAI đã thu nhiều kết quả (hiện IAI có 134 dự án và hơn 90% số dự án đó đã có nguồn tài trợ với tổng số cam kết đạt được là 48 triệu USD tại các lĩnh vực như phát triển cơ sở hạ tầng, nguồn nhân lực, công nghệ thông tin, du lịch, xóa giảm đói nghèo và nâng cao chất lượng cuộc sống...).

Tháng 6-2007, Việt Nam đăng cai tổ chức Diễn đàn Sáng kiến IAI lần thứ hai nhằm đề ra chiến lược hợp tác thực hiện Sáng kiến IAI giai đoạn 2008 - 2015. Việt Nam đã đưa ra sáng kiến quan trọng về phát triển kinh tế - xã hội qua Chương trình hợp tác phát triển Tiểu vùng Mê Công, các vùng nghèo dọc Hành lang Ðông-Tây (WEC)...

Việt Nam cũng đã tham gia tích cực các hoạt động hợp tác chuyên ngành rất đa dạng và phong phú bao gồm nhiều lĩnh vực, qua đó thu những kết quả thiết thực hỗ trợ việc thực hiện các chương trình, mục tiêu quốc gia. Việt Nam đóng góp tích cực thúc đẩy hợp tác giữa ASEAN với các đối tác, nâng cao vai trò và vị thế của ASEAN ở khu vực và quốc tế. Việc nước ta tham gia hợp tác ASEAN phù hợp lợi ích cơ bản của đất nước, đã tạo thêm điều kiện thuận lợi để nước ta tăng cường quan hệ hữu nghị và hợp tác với các quốc gia thành viên, góp phần thúc đẩy xu thế hòa bình, ổn định và hợp tác ở khu vực, duy trì môi trường quốc tế thuận lợi cho công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, hỗ trợ quá trình cải cách và công cuộc đổi mới, nâng cao vai trò và vị thế quốc tế của nước ta.

Năm 1997 tròn 30 tuổi, ASEAN thông qua Tầm nhìn 2020. Năm 2003 Hội nghị cấp cao ASEAN IX tại Bali, quyết định lập Cộng đồng ASEAN với ba trụ cột về kinh tế, chính trị - an ninh và văn hóa - xã hội.

Khi tròn 40 tuổi, tại Hội nghị cấp cao ASEAN XII ở Cebu, Philippines tháng 1-2007, ASEAN quyết định đẩy nhanh thời hạn hình thành Cộng đồng ASEAN sớm lên 5 năm.

Hiến chương ASEAN đang được hoàn tất tạo cơ sở pháp lý và khuôn khổ thể chế cho tiến trình xây dựng Cộng đồng ASEAN và đề cập các vấn đề lớn về định hướng tương lai phát triển của Hiệp hội kể cả cho thời kỳ sau 2020 nhằm xây dựng ASEAN thành tổ chức liên Chính phủ hợp tác chặt chẽ, ràng buộc hơn và mở rộng hợp tác với bên ngoài, qua đó ASEAN tiếp tục đóng vai trò quan trọng đối với hòa bình, an ninh và phát triển ở khu vực; là thực thể tổ chức hợp tác khu vực được các nước trên thế giới coi trọng. Việt Nam đang nỗ lực hợp tác chặt chẽ cùng các quốc gia thành viên ASEAN xây dựng thành công khu vực Ðông-Nam Á ổn định và phồn vinh.

Hà Thị Ngọc Hà- Phó Vụ trưởng Vụ ASEAN -Bộ Ngoại giao

Bài viết đăng báo Nhân dân ngày 7/8/07