Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Phạm Bình Minh
Hôm nay, ngày 8/8/2013, Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) kỷ niệm 46 năm thành lập. Gần nửa thế kỷ không ngừng nỗ lực đẩy mạnh hợp tác và tăng cường liên kết, ASEAN đã trở thành một thực thể chính trị-kinh tế quan trọng, hạt nhân tích cực đóng góp cho hòa bình, ổn định, hợp tác và liên kết ở khu vực Đông Á và châu Á-Thái Bình Dương. Được đánh giá là một trong những tổ chức khu vực thành công nhất trên thế giới, câu chuyện mà ASEAN đã viết nên cũng chính là bài học lịch sử của khu vực Đông Nam Á, nơi các quốc gia đã cùng nhau vượt qua các rào cản, khác biệt và chia rẽ của quá khứ, tạo dựng một nền tảng hợp tác vững chắc và toàn diện ở khu vực. Trên cơ sở một tư duy chiến lược và tầm nhìn rộng mở, các nỗ lực hợp tác và liên kết của ASEAN đã tạo được sức lan tỏa rộng rãi ở khu vực Đông Á và châu Á-Thái Bình Dương, đưa ASEAN trở thành động lực chính của các tiến trình liên kết nổi trội ở khu vực.
Bước vào thế kỷ 21, ASEAN đã đặt mục tiêu ưu tiên xây dựng một Cộng đồng vững mạnh về chính trị, liên kết chặt chẽ về kinh tế và đùm bọc, chia sẻ lẫn nhau, dự kiến sẽ hình thành sau ngày 31/12/20151 . Đó là sự tiếp nối và bước phát triển tất yếu của ASEAN, kết quả của một tiến trình liên tục mở rộng và củng cố hợp tác, đồng thời cũng thể hiện cách tiếp cận năng động và nhạy bén của ASEAN nhằm thích ứng với những thay đổi sâu rộng đang diễn ra ở khu vực Đông Á và châu Á-Thái Bình Dương trong thế kỷ mới.
Đẩy mạnh hiện thực hóa Cộng đồng ASEAN vào năm 2015
ASEAN hiện đang tập trung triển khai các chương trình, kế hoạch trong Lộ trình xây dựng Cộng đồng ASEAN (2009-2015), với khoảng hơn 800 đầu việc trên cả 3 trụ cột. Đến nay, ASEAN đã đi được 2/3 chặng đường và hiện đang ở trong giai đoạn nước rút cuối cùng trước ngưỡng cửa hình thành Cộng đồng vào thời điểm 31/12/2015. ASEAN đã đạt được nhiều kết quả quan trọng trên cả 3 trụ cột:
Cộng đồng Chính trị-An ninh ASEAN
Đảm bảo hoà bình, an ninh và ổn định ở khu vực là ưu tiên hàng đầu của Cộng đồng Chính trị-An ninh ASEAN. Thông qua việc khởi xướng và chủ trì các diễn đàn và cơ chế như ASEAN+1, ASEAN+3, Cấp cao Đông Á (EAS), Diễn đàn khu vực ASEAN (ARF), Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN Mở rộng (ADMM+)…, ASEAN đã và đang đóng góp quan trọng cho tăng cường đối thoại, xây dựng lòng tin, ngăn ngừa xung đột ở khu vực. Bên cạnh đó, ASEAN đã chủ động xây dựng và chia sẻ các giá trị và chuẩn mực ứng xử chung như Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác (TAC), được 22 đối tác của ASEAN, trong đó có 5 thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an, cam kết tôn trọng; đàm phán với 5 nước có vũ khí hạt nhân để đưa Hiệp ước Khu vực Đông Nam Á không có Vũ khí hạt nhân (SEANWFZ) vào hiệu lực thực tế v.v.
ASEAN cũng phát huy vai trò chủ động, trách nhiệm trong việc xử lý các vấn đề liên quan đến hòa bình, an ninh khu vực. Về vấn đề Biển Đông, ASEAN nhấn mạnh các nguyên tắc trong Tuyên bố 6 điểm, đề cao việc bảo đảm hòa bình, ổn định, an ninh, an toàn và tự do hàng hải, kiềm chế, không sử dụng hay đe dọa sử dụng vũ lực, giải quyết các tranh chấp bằng biện pháp hòa bình trên cơ sở tôn trọng luật pháp quốc tế và Công ước của Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) 1982; thực hiện Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC), và sớm xây dựng Bộ quy tắc ứng xử (COC).
Hợp tác trên các lĩnh vực khác nhau trong trụ cột Cộng đồng Chính trị-An ninh ASEAN ngày càng được mở rộng và đi vào chiều sâu, thực chất hơn thông qua các hoạt động đa dạng trên các lĩnh vực như quốc phòng, an ninh biển, nhân quyền. Đáng chú ý, lần đầu tiên ASEAN đã thông qua Tuyên bố về Nhân quyền (AHRD), khẳng định cam kết hợp tác thúc đẩy và bảo vệ các quyền tự do cơ bản của người dân trong khu vực.
Cộng đồng Kinh tế ASEAN, đang là trụ cột đi đầu trên chặng đường tiến tới Cộng đồng ASEAN.
Từ khi thông qua Kế hoạch tổng thể AEC vào tháng 11/2007, thu nhập đầu người đã tăng từ 2,267 USD lên 3,759 USD vào năm 2012. Tính đến tháng 4/2013, ASEAN đã thực hiện được 77.5% các chỉ tiêu của Kế hoạch tổng thể xây dựng AEC. Với việc hầu hết các dòng thuế quan trong nội khối đã được đưa về 0 – 5%, ASEAN hiện đang tập trung tháo gỡ các hàng rào phi thuế quan, tăng cường các biện pháp thúc đẩy thương mại, đầu tư, dịch vụ, hài hòa hóa các tiêu chuẩn, quy định và nội luật, cũng như mở rộng thuận lợi hóa trên các lĩnh vực khác.
Với các đối tác, ASEAN đẩy mạnh triển khai các Hiệp định tự do thương mại (FTA) đã có với Ôx-trây-lia và Niu Di-lân, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc, và đã khởi động đàm phán Hiệp định Đối tác Kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) nhằm xây dựng một khu vực kinh tế mở toàn Đông Á. Hợp tác về tài chính đạt được tiến triển quan trọng, với việc hình thành cơ chế hoán đổi tiền tệ giữa các nước ASEAN+3 theo Sáng kiến Chiềng Mai mở rộng (CMIM) với tổng giá trị lên tới 240 tỉ USD. Hợp tác đảm bảo an ninh lương thực được ghi nhận với việc thành lập Quỹ dự trữ gạo khẩn cấp ASEAN+3 (APTERR), với lượng dự trữ 787.000 tấn.
Cộng đồng Văn hóa- Xã hội ASEAN
Kế hoạch Tổng thể xây dựng Cộng đồng Văn hóa-Xã hội ASEAN (ASCC) tập trung vào 6 nội dung chính: i) Phát triển con người, ii) Phúc lợi xã hội, iii) Các Quyền và Công bằng xã hội, iv) Đảm bảo Môi trường bền vững, v) Xây dựng bản sắc ASEAN, vi) Thu hẹp khoảng cách phát triển với 40 thành tố, trải rộng trên 339 hoạt động.
Tới nay, ASEAN đã hoàn thành 87 dự án và đang thực hiện 72 dự án, đạt tỉ lệ 86%, với tổng số vốn hơn 240 triệu USD. Nhiều lĩnh vực và hoạt động hợp tác được đánh giá là thiết thực, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân trong khu vực, trong đó có thành lập Trung tâm Điều phối Hỗ trợ nhân đạo (AHA) nhằm ứng phó kịp thời các tình huống thiên tai thảm hoạ; thúc đẩy và bảo vệ quyền của các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương như phụ nữ, trẻ em hoặc lao động di cư; tăng cường giáo dục, đào tạo kỹ năng nghề, tạo cơ hội việc làm cho người dân; thích nghi và ứng phó biến đổi khí hậu; phòng và chống các bệnh dịch truyền nhiễm, HIV/AIDS; đẩy mạnh trao đổi văn hoá, giao lưu nhân dân, hình thành bản sắc cộng đồng v.v.
Để hỗ trợ cho nỗ lực xây dựng 3 trụ cột cộng đồng, ASEAN song song đẩy mạnh việc tăng cường kết nối khu vực và thu hẹp khoảng cách phát triển trong Hiệp hội thông qua Kế hoạch tổng thể về Kết nối và Sáng kiến liên kết ASEAN (IAI).
Quan hệ với các đối tác được tiếp tục mở rộng và làm sâu sắc thêm, cùng với việc duy trì và củng cố vai trò trung tâm của ASEAN trong các tiến trình hợp tác và liên kết khu vực. Các diễn đàn do ASEAN chủ trì và dẫn dắt như ASEAN+1, ASEAN+3, EAS, ARF, ADMM+ đang trở thành nền tảng quan trọng trong một cấu trúc khu vực đang định hình. Các đối tác khẳng định coi trọng và ủng hộ vai trò của ASEAN, tích cực hỗ trợ ASEAN đẩy mạnh liên kết khu vực và xây dựng cộng đồng, tăng cường kết nối và thu hẹp khoảng cách phát triển. ASEAN đã thiết lập quan hệ đối tác chiến lược với Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, nâng quan hệ với Mỹ lên tầm chiến lược, đồng thời thúc đẩy quan hệ đối tác toàn diện hoặc tăng cường với tất cả các Đối tác còn lại. ASEAN luôn chú trọng cân bằng quan hệ với các đối tác lớn, có ảnh hưởng ở khu vực; khuyến khích các đối tác tham gia đóng góp tích cực, trách nhiệm trong việc xử lý các vấn đề nảy sinh, nhất là liên quan đến hòa bình, ổn định và phát triển của khu vực.
Con đường phía trước và tầm nhìn chiến lược
Nhận thức rõ các thách thức đặt ra, ASEAN đã đặt quyết tâm cao và chủ trương dành nguồn lực cần thiết, cả ở cấp khu vực và quốc gia, nhằm xây dựng thành công Cộng đồng.Trong thời gian hơn 2 năm còn lại, khối lượng công việc cần hoàn tất vẫn còn khoảng 1/3, với hầu hết các nội dung khó thực hiện và phức tạp, nhất là về kinh tế. Cùng với các thách thức cả về an ninh truyền thống và phi truyền thống, nhìn rộng hơn ra bối cảnh toàn khu vực Đông Á, những chuyển động liên tục và mau lẹ đang diễn ra ở khu vực, cùng với quan hệ tương tác và cạnh tranh của các nước lớn, những thách thức về bảo đảm phát triển bền vững đang đặt ASEAN trước những thử thách mới không hề đơn giản. Xây dựng một Cộng đồng ASEAN vững mạnh và phát huy được vai trò trung tâm trong một khu vực phát triển vô cùng năng động, sẽ là mục tiêu và thách thức có tính chiến lược đối với ASEAN, có như vậy, ASEAN mới đáp ứng được kỳ vọng cao của người dân trong khu vực cũng như các đối tác bên ngoài trong giai đoạn sắp tới.
Do đó, ASEAN đã khởi động bàn về tầm nhìn chiến lược cho con đường phía trước và sự tiếp tục phát triển vững mạnh của ASEAN những thập kỷ tiếp theo sau 2015. Trong giai đoạn tới, ASEAN sẽ cần tập trung thực hiện các ưu tiên lớn sau:
Thứ nhất, quyết liệt trong hành động nhằm hoàn thành đầy đủ và đúng thời hạn các mục tiêu Lộ trình xây dựng Cộng đồng vào 2015. Theo đó, ASEAN đang tiến hành rà soát và đánh giá giữa kỳ việc thực hiện trên từng trụ cột cộng đồng, đề ra phương hướng và biện pháp để hoàn tất trong giai đoạn 2 năm còn lại, cả ở cấp khu vực và quốc gia. Đồng thời ASEAN cũng sẽ xây dựng Kế hoạch cụ thể cho việc ra đời Cộng đồng ASEAN vào 31/12/2015, một sự kiện có ý nghĩa quyết định đối với ASEAN và cả khu vực.
Thứ hai, đoàn kết và phát huy vai trò hạt nhân và động lực chính trong một cấu trúc đang định hình, vì hòa bình, ổn định và phát triển ở khu vực Đông Á và châu Á-Thái Bình Dương. Theo đó, ASEAN sẽ tích cực thúc đẩy các cơ chế đối thoại, xây dựng lòng tin hiện có; đề cao và thiết lập các chuẩn mực ứng xử chung trong khu vực, các nguyên tắc quan hệ cùng có lợi với các đối tác; đồng thời linh hoạt và nhạy bén trong ứng phó với các thách thức nảy sinh; bảo đảm hòa bình, an ninh và ổn định ở khu vực Biển Đông như tinh thần Tuyên bố Nguyên tắc 6 điểm của ASEAN, giải quyết các tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, tôn trọng luật pháp quốc tế và Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển 1982; tiếp tục đẩy mạnh việc sớm hình thành Bộ quy tắc ứng xử trên Biển Đông (COC).
Thứ ba, phát huy thành quả liên kết, kết nối ASEAN trong một khu vực Đông Á phát triển năng động, để từ đó ASEAN tiếp tục là hạt nhân gắn kết các vòng cung hợp tác kinh tế và kết nối ở Đông Á, đặc biệt thông qua khuôn khổ Hiệp định đối tác Kinh tế Toàn diện khu vực (RCEP) nhằm tạo ra một không gian kinh tế có quy mô và tiềm năng rộng lớn với 1/2 dân số thế giới và 1/3 tổng GDP toàn cầu, cũng như thông qua các kế hoạch kết nối ASEAN+3 và kết nối Đông Á.
Thứ tư, ASEAN cần tăng cường nỗ lực hợp tác và phát huy vai trò của mình trên các diễn đàn quốc tế và các diễn đàn toàn cầu, nhất là triển khai Tuyên bố Bali III và Kế hoạch thực hiện Tuyên bố về Cộng đồng ASEAN trong Cộng đồng các quốc gia toàn cầu.
Cuối cùng, xây dựng Cộng đồng là một tiến trình lâu dài đối với ASEAN và ngày 31/12/2015 chỉ là bước khởi đầu. Do đó, ngay từ bây giờ, ASEAN cần tính đến các bước phát triển tiếp theo khi đã bước vào Cộng đồng, với tầm nhìn xa trông rộng cho giai đoạn 15-20 năm tới. Một số mục tiêu kỳ vọng và dài hạn của ASEAN đã được đề cập đến như vào 2030 sẽ tăng gấp đôi GDP ASEAN và giảm một nửa tỷ lệ nghèo đói, xây dựng các quy tắc ứng xử chung ở Đông Á và châu Á-Thái Bình Dương v.v.
Việt Nam nỗ lực cùng ASEAN hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Cộng đồng
Gần 20 năm gắn bó cùng ASEAN, Việt Nam luôn nỗ lực hết mình vì sự lớn mạnh và phát triển của Hiệp hội. Với chủ trương nhất quán coi trọng ASEAN, Việt Nam khẳng định cam kết đóng góp, tích cực, trách nhiệm nhằm xây dựng một ASEAN đoàn kết và liên kết chặt chẽ vì hòa bình, ổn định và phát triển ở khu vực, vì lợi ích của các quốc gia thành viên.
Trong suốt tiến trình triển khai các chương trình/kế hoạch hợp tác hướng đến xây dựng cộng đồng của ASEAN 10 năm qua, Việt Nam luôn thể hiện tinh thần và ý thức trách nhiệm, hoàn thành đầy đủ và nghiêm túc các nghĩa vụ đề ra, đặc biệt trong lĩnh vực kinh tế. Những đóng góp của chúng ta trong nhiệm kỳ Chủ tịch ASEAN 2010 được đánh giá đã tạo đà quan trọng giúp ASEAN đẩy mạnh quyết tâm và hành động xây dựng cộng đồng.
Tham gia ASEAN vào thời điểm bắt đầu tiến trình đổi mới, mở cửa hội nhập khu vực và quốc tế gần 20 năm trước, Việt Nam đã thu được nhiều lợi ích thiết thực hỗ trợ mục tiêu an ninh, phát triển và hội nhập của đất nước. Ngày nay, cùng ASEAN bước vào thời kỳ phát triển mới, chúng ta cũng đang chuyển sang giai đoạn đẩy mạnh hội nhập toàn diện, trên tinh thần của Nghị quyết 22-NQ/TW của Bộ Chính trị về Hội nhập quốc tế. Nghị quyết 22 đã chỉ rõ Việt Nam sẽ đẩy mạnh hội nhập sâu rộng hơn nữa vào khu vực và thế giới, đặc biệt chú trọng tham gia xây dựng Cộng đồng ASEAN và phát huy vai trò của Việt Nam trong ASEAN và các cơ chế, diễn đàn do ASEAN giữ vai trò trung tâm trên tất cả các lĩnh vực hợp tác.
Vào thời điểm Cộng đồng ASEAN ra đời năm 2015, Việt Nam cũng đánh dấu tròn 20 năm tham gia ASEAN. Đây sẽ là một mốc phát triển quan trọng tiếp theo trong quá trình hội nhập khu vực và quốc tế của chúng ta. Từ nay đến 2015 sẽ là giai đoạn nước rút để các quốc gia thành viên ASEAN cũng như Việt Nam đẩy mạnh hành động đưa Cộng đồng ASEAN đi vào thực tế theo đúng mục tiêu đề ra. Chúng ta cần xác định tham gia ASEAN theo hướng ngày càng đi vào chiều sâu và toàn diện, ngoài các lợi ích chiến lược về đảm bảo môi trường hòa bình, an ninh cho đất nước, chú trọng hơn nữa đến việc khai thác các lợi ích thiết thực về kinh tế, xã hội để người dân và các doanh nghiệp có thể thụ hưởng nhiều hơn từ các giá trị của Cộng đồng ASEAN.
Bước qua tuổi 46, ASEAN ngày càng trưởng thành vững vàng hơn, và viễn cảnh về một Cộng đồng ASEAN hòa bình, ổn định và thịnh vượng đang trong tầm tay. Chắc chắn rằng, với quyết tâm và cam kết cao của các nước thành viên, tầm nhìn về Cộng đồng ASEAN sẽ đi vào hiện thực sau 31/12/2015, đáp ứng sự kỳ vọng và đem lại cuộc sống, tương lai tốt đẹp hơn cho 600 triệu người dân trong khu vực./.
____________________________
1Quyết định của các Nhà Lãnh đạo ASEAN tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 22 tại Căm-pu-chia, tháng 11/2012.