Định hướng mới trong Hợp tác Mekong – Nhật Bản

Sáng kiến Hợp tác Mekong – Nhật Bản do Nhật Bản đề xuất vào năm 2007. Từ đó đến nay, hợp tác Mekong - Nhật Bản đã có nhiều đóng góp thiết thực cho sự phát triển bền vững và bao trùm Tiểu vùng Mekong. Đối tác Nhật Bản đã thể hiện rõ vai trò quan trọng đối với sự phát triển toàn diện của khu vực Mekong, đặc biệt trên các lĩnh vực ưu tiên như kết nối cơ sở hạ tầng, môi trường, hợp tác công tư, cũng như tăng cường giao lưu giữa Nhật Bản và các nước Mekong.

Phát triển bền vững và bao trùm

Về phát triển hạ tầng cơ sở, nhiều dự án quan trọng đã được triển khai, điển hình như xây dựng Cảng Cái Mép – Thị Vải, cầu Neak Loeung và cầu Mekong thứ ba, đồng thời nhất trí về việc triển khai sáng kiến “Đường cao tốc vận chuyển hàng hóa châu Á” nhằm tạo thuận lợi cho thúc đẩy thương mại và tiếp vận trong Tiểu vùng Mekong.

Về môi trường, trong khuôn khổ sáng kiến “Thập kỷ Mekong xanh” do Nhật Bản đề xuất vào năm 2010, các bên đã thực hiện nhiều hoạt động về quản lý nguồn nước, ứng phó với thiên tai, cải thiện môi trường sống tại đô thị, nâng cao năng lực xây dựng chính sách, bảo tồn đa dạng sinh học, và cắt giảm khí thải nhà kính.

Về hợp tác công tư, đến nay Nhật Bản và các nước Mekong đã năm lần tổ chức Diễn đàn thúc đẩy hợp tác công tư nhằm trao đổi các vấn đề như: hợp tác phát triển cơ sở hạ tầng, lưu thông phân phối và phát triển các ngành công nghiệp, chia sẻ thông tin về khu vực Mekong giữa khu vực công và tư. Dự án cảng Lạch Huyện, Hải Phòng được coi là ví dụ thành công của mô hình hợp tác này tại Việt Nam.

Trên cơ chế hợp tác này, sự giao lưu giữa Nhật Bản và các nước Mekong ngày càng trở nên bền chặt, nhiều hoạt động cụ thể đã được triển khai trên tất cả các mặt chính trị, kinh tế, giáo dục. Nhiều hoạt động giao lưu nhân dân đã được tổ chức, tạo cơ hội cho hơn 30.000 thanh niên các nước Mekong tiếp xúc với văn hoá và người dân Nhật Bản.

Sự tích cực của Việt Nam

Nằm ở vị trí cửa ngõ của khu vực Mekong, Việt Nam rất coi trọng và tích cực tham gia hợp tác với các quốc gia tiểu vùng, nhất là cơ chế hợp tác Mekong - Nhật Bản. Việt Nam luôn là đối tác tin cậy, sẵn sàng cùng Nhật Bản và các nước xây dựng các kế hoạch hợp tác dài hạn hướng tới mục tiêu chung là phát triển và thu hẹp khoảng cách phát triển của các nước Tiểu vùng Mekong.

Trong khuôn khổ Hợp tác, Việt Nam đã có nhiều đóng góp quan trọng, nỗ lực trong việc tạo thuận lợi cho giao thông và lưu thông thương mại, các chính sách cải thiện môi trường kinh doanh và đầu tư, xây dựng nguồn nhân lực và hạ tầng cơ sở, bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên.

Việt Nam cũng tích cực tham gia thực hiện các hoạt động/dự án thuộc “Kế hoạch hành động Mekong – Nhật Bản nhằm thực hiện Chiến lược Tokyo 2012” và chủ động đưa ra nhiều sáng kiến hợp tác, trong đó sáng kiến “Tăng cường kết nối các hành lang kinh tế tại Tiểu vùng Mekong qua thúc đẩy vận tải đa phương thức”, do Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đề xuất tại Hội nghị Mekong - Nhật Bản lần thứ tư (4/2012, Tokyo) đã nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ từ các đối tác. Sáng kiến đã giúp tận dụng mạng lưới sông ngòi, kết hợp và hỗ trợ cho vận tải đường bộ và đường biển; tăng cường kết nối giữa các hành lang kinh tế; tạo thuận lợi cho du lịch, lưu thông thương mại hàng hóa nhờ cắt giảm chi phí và thời gian vận tải và góp phần bảo vệ môi trường thông qua cắt giảm khí thải giao thông.

Tiếp đó, tại Hội nghị Cấp cao Mekong – Nhật Bản lần thứ sáu (11/2014), Thủ tướng Việt Nam tiếp tục đưa ra sáng kiến về mở rộng kết nối Tiểu vùng Mekong với các khu vực xung quanh như Nam Á. Nội dung này dự kiến sẽ được đưa vào Chiến lược Tokyo 2015. Bên cạnh đó, Việt Nam cũng đã chủ động thúc đẩy hợp tác giữa các nước thành viên trong quản lý và sử dụng bền vững nguồn nước sông Mekong vì sự phát triển bền vững của Tiểu vùng.

Từ cơ chế hợp tác Mekong – Nhật Bản, đặc biệt trong việc thực hiện Chiến lược Tokyo 2012, tại Việt Nam, nhiều dự án đã được triển khai như dự án Trung tâm đào tạo nghề Mekong – Nhật Bản tại Đại học Hàng hải Hải Phòng, dự án hợp tác khu vực về Quản lý rủi ro trong lĩnh vực hải quan khu vực Mekong, các chương trình giao lưu nhân dân Mekong - Nhật Bản...

Thúc đẩy tăng trưởng chất lượng cao

Hội nghị Cấp cao Mekong - Nhật Bản năm nay diễn ra trong bối cảnh tình hình khu vực châu Á – Thái Bình Dương thời gian qua có nhiều diễn biến phức tạp và sự cạnh tranh ảnh hưởng giữa các nước lớn tại Tiểu vùng Mekong ngày càng rõ nét. Trung Quốc thúc đẩy hàng loạt sáng kiến nhằm tạo “luật chơi mới”, đẩy mạnh các hành động tại Biển Đông gây lo ngại cho các nước trong khu vực. Nhật Bản đang trong quá trình điều chỉnh chiến lược cả về ngoại giao, an ninh và kinh tế nhằm đảm bảo vai trò và vị thế tại khu vực và trên thế giới.

Trong tình hình đó, dự kiến, Hội nghị sẽ tập trung thảo luận hai nội dung chính: Rà soát tình hình hợp tác Mekong – Nhật Bản, đặc biệt là kết quả triển khai Kế hoạch hành động giai đoạn 2013–2015 và các ưu tiên trong thời gian tới.

Hội nghị Cấp cao Mekong – Nhật Bản lần này được đánh giá là một hội nghị quan trọng nhằm thống nhất định hướng cho hợp tác trong giai đoạn mới. Chiến lược Tokyo 2015 dự kiến sẽ tiếp nối Chiến lược Tokyo 2012 với các định hướng lớn cho hợp tác Mekong – Nhật Bản giai đoạn 2016–2018. Trong đó, Nhật Bản sẽ tiếp tục theo đuổi mục tiêu xây dựng cơ sở hạ tầng chất lượng cao để phục vụ tăng trưởng bền vững của khu vực sông Mekong, đồng thời cam kết Tokyo sẽ hợp tác phát triển cùng với Tiểu vùng Mekong trên cơ sở đôi bên cùng có lợi.

Mới đây, Chính phủ Nhật Bản cho biết, Thủ tướng Shinzo Abe sẽ tìm kiếm thỏa thuận về thúc đẩy tăng trưởng chất lượng cao ở khu vực Mekong với các nhà lãnh đạo của năm nước Đông Nam Á trong Hội nghị sắp tới ở Tokyo. Thủ tướng Abe muốn đưa cụm từ “tăng trưởng chất lượng cao” vào Tuyên bố chung. Điều này cho thấy Tokyo đang muốn khẳng định rõ vị thế của mình trước ảnh hưởng ngày càng lớn của Trung Quốc ở khu vực. Nhật Bản hy vọng sẽ tạo nên sự khác biệt với Trung Quốc xung quanh vấn đề phát triển hạ tầng khu vực, bằng cách thúc đẩy kỹ thuật và công nghệ thân thiện môi trường của nước này.

Hồi tháng Năm, Thủ tướng Abe cam kết Nhật Bản sẽ tiếp tục thúc đẩy đầu tư hạ tầng ở châu Á, với việc tăng khoảng 30% đầu tư trong năm năm tới lên đến 110 tỷ USD. Cam kết này có thể giúp Tokyo giữ vai trò tiên phong ở một khu vực có tốc độ tăng trưởng nhanh chóng, đang có nhu cầu rất lớn về phát triển hạ tầng.