Phóng viên: Xin Thứ trưởng cho biết ý nghĩa của ngày 8/8?
Thứ trưởng Phạm Quang Vinh: Ngày 8/8/1967, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) ra đời. Tuyên bố Băng Cốc khai sinh ASEAN khẳng định “Mong muốn xây dựng một nền tảng vững chắc cho hành động chung nhằm thúc đẩy hợp tác khu vực ở Đông Nam Á trên tinh thần bình đẳng và hợp tác để góp phần vào hoà bình, tiến bộ và thịnh vượng ở khu vực”. Ước muốn đó ngày càng được củng cố và bồi đắp qua 46 năm tồn tại và phát triển của ASEAN.
Kể từ khi Hiến chương ASEAN đi vào hiệu lực năm 2008, ngày 8/8 được chính thức công nhận là Ngày ASEAN, trở thành một sự kiện chung có ý nghĩa của Hiệp hội cũng như các quốc gia thành viên. Việc đưa ngày kỷ niệm thành lập ASEAN trở thành một hoạt động chung của toàn Hiệp hội, dưới khẩu hiệu “một tầm nhìn, một bản sắc, một cộng đồng” và hình ảnh một khối ASEAN đoàn kết, thống nhất trong biểu tượng bó lúa vàng gắn kết mang ý nghĩa lớn lao minh chứng cho Gia đình chung mang tên ASEAN bao gồm 10 quốc gia thành viên và 600 triệu người dân trong khu vực.
Trong ngày này, các hoạt động kỷ niệm ASEAN được tiến hành rộng rãi ở cấp độ quốc gia và khu vực, nhằm đề cao ý thức Cộng đồng và bản sắc ASEAN, khẳng định quyết tâm và mong muốn của các quốc gia thành viên “chung sống trong hòa bình bền vững, an ninh và ổn định, tăng trưởng kinh tế vững vàng, thịnh vượng và tiến bộ xã hội, thúc đẩy các lợi ích, lý tưởng và ước vọng chung”[1]. Lá cờ ASEAN tung bay cùng quốc kỳ của các quốc gia thành viên tại các thủ độ và cơ quan đại diện ngoại giao của ASEAN ở nước ngoài, thể hiện hình ảnh về một Cộng đồng ASEAN đoàn kết, gắn bó và hòa hợp.
Phóng viên: Xin Thứ trưởng cho biết Giai đoạn này có ý nghĩa như thế nào đối với Hiệp hội, khi hiệp hội đang nỗ lực tiến tới hình thành cộng đồng vào năm 2015? Những thành tựu mà ASEAN đã đạt được và thách thức cần vượt qua?
Thứ trưởng Phạm Quang Vinh: Sau 46 năm tồn tại và phát triển, ASEAN đã đi được một chặng đường dài, có những đóng góp quan trọng, trở thành nhân tố không thể thiếu đối với hòa bình, ổn định và phát triển ở khu vực, và đang hướng mạnh tới Cộng đồng vào năm 2015. Có thể nói, ASEAN đã được được những kết quả đáng khích lệ: gần 2/3 các đầu việc trên các Kế hoạch tổng thể xây dựng 3 trụ cột Cộng đồng Chính trị-An ninh, Kinh tế và Văn hóa-Xã hội đã được hoàn tất. Các nỗ lực đẩy mạnh kết nối khu vực và thu hẹp khoảng cách phát triển đang ghi nhận nhiều tiến triển tích cực. Những nền móng về một Cộng đồng ASEAN gắn kết về chính trị, liên kết về kinh tế và có trách nhiệm xã hội đã có bàn thành hình, để hướng tới việc chính thức công bố ra đời vào ngày 31/12/2015. Ngày nay, ASEAN đã trở thành mái nhà chung của 10 quốc gia ở khu vực Đông Nam Á, là động lực cho các tiến trình hợp tác và liên kết chủ đạo ở khu vực Đông Á và châu Á-Thái Bình Dương, là đối tác quan trọng của nhiều nước và trung tâm lớn trên thế giới.
Thời điểm hiện nay có ý nghĩa quan trọng đối với ASEAN và cả khu vực. Trước hết, đó là việc ASEAN đã và đang đi vào giai đoạn “tăng tốc và nước rút” để về đích, chính thức đi vào Cộng đồng. Đi vào Cộng đồng sẽ là bước phát triển về chất của ASEAN. Dù đã đi được 2/3 chặng đường nhưng những mục tiêu Cộng đồng còn lại phải hoàn thành trong chỉ 2 năm rưỡi tới lại là những nội dung khó và là những yêu cầu liên kết và hội nhập cao hơn. Thứ hai, đó là kỳ vọng của khu vực về một ASEAN ngày càng đoàn kết, tiếp tục phát huy vai trò chủ đạo, tích cực của mình trong một cấu trúc khu vực đang định hình và về những vấn đề quan trọng liên quan đến hòa bình, an ninh và phát triển của khu vực. Trong bối cảnh khu vực với xu hướng hợp tác gia tăng nhưng cũng đang đứng trước không ít thách thức phức tạp, thì ASEAN cũng cần phải nỗ lực làm tròn trách nhiệm của mình, xứng đáng với những kỳ vọng đó. Kế tiếp là, để Cộng đồng ASEAN thực sự phát triển mạnh mẽ và bền vững, cả trong hiện tại và tương lai, ASEAN hơn lúc nào hết vừa phải bảo đảm được môi trường hòa bình, ổn định ở khu vực, vừa phải duy trì và nhân lên đà liên kết và kết nối của Cộng đồng ASEAN với cả khu vực Đông Á. Người ta đều trong đợi ASEAN sẽ là hạt nhân và động lực cho thúc đẩy các sáng kiến liên quan, như Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP), Kế hoạch kết nối ASEAN+3 và kết nối Đông Á.
Như vậy, trong giai đoạn 2 năm cuối trước ngưỡng của hình thành Cộng đồng, trong một bối cảnh khu vực và quốc tế không ngừng biến động, ASEAN đang đứng trước những nhiệm vụ lớn lao:
Thứ nhất, bảo đảm đúng hạn và đầy đủ các tiêu chí đã đề ra trong Lộ trình xây dựng Cộng đồng; tiến hành các bước chuẩn bị cần thiết để Cộng đồng ASEAN đi vào hiện thực sau ngày 31/12/2015, đồng thời vạch ra những định hướng lâu dài và tầm nhìn sau 2015 để duy trì đà phát triển và liên kết có được trên nền tảng của Cộng đồng.
Thứ hai, không ngừng củng cố đoàn kết, thống nhất, giữ vững vai trò, vị thế ở khu vực, đóng góp cho việc duy trì và củng cố hòa bình, an ninh và ổn định, tiếp tục là hạt nhân của các tiến trình hợp tác và liên kết khu vực. Để làm được điều này, các nước thành viên cần đề cao nguyên tắc thống nhất trong đa dạng, kết hợp hài hòa giữa lợi ích quốc gia và cộng đồng, bởi một ASEAN vững mạnh và gắn kết chặt chẽ mới tạo được sức mạnh chung và đem lại lợi ích cho các quốc gia thành viên; đồng thời phát huy vai trò chủ đạo trong xử lý các vấn đề nảy sinh ảnh hưởng đến hòa bình, ổn định ở khu vực, trong đó có Biển Đông, cần được giải quyết bằng các biện pháp hòa bình trên cơ sở luật pháp quốc tế và Công ước luật Biển Liên Hợp Quốc 1982; các giá trị và chuẩn mực ứng xử chung cần được tiếp tục tôn trọng, trong đó có việc thực hiện nghiêm túc Tuyên bố DOC và sớm xây dựng Bộ Quy tắc Ứng xử trên Biển Đông (COC).
Thứ ba, liên kết kinh tế là xương sống của các nỗ lực liên kết khu vực, do đó ASEAN cần giữ vững đà liên kết và kết nối hiện có, tiếp tục đẩy mạnh xây dựng Hiệp định Đối tác Kinh tế toàn diện khu vực (RCEP), qua đó, tạo không gian kinh tế mở toàn Đông Á với quy mô thị trường 3 tỉ người và GDP ước tính 17 nghìn tỉ USD, chiếm 1/3 tông GDP toàn cầu, trực tiếp gắn kết và bổ trợ cho Cộng đồng Kinh tế ASEAN.
Thứ tư, Cộng đồng ASEAN của 600 triệu người dân trong khu vực, ASEAN cần hướng mạnh tới người dân và làm cho họ cảm nhận được các giá trị và lợi ích mà Cộng đồng đem lại. Để làm được điều đó, ASEAN cần tăng cường các hoạt động tuyên truyền, quảng bá về Cộng đồng ASEAN, tiến hành các biện pháp thiết thực để các doanh nghiệp và người dân tiếp cận và khai thác được các giá trị từ chương trình hợp tác và liên kết ASEAN, nhất là về kinh tế và xã hội.
Phóng viên: Xin Thứ trưởng cho biết đánh giá về vai trò của Việt Nam trong ASEAN, nhất là trong tiến trình hiện thực hóa Cộng đồng giai đoạn hiện nay và định hướng tham gia trong thời gian tới?
Thứ trưởng Phạm Quang Vinh: Tính đến ngày 28/7/2013, Việt Nam tham gia ASEAN đã được 18 năm. Bước vào ASEAN kể từ thời điểm bản thân đất nước ta cũng đang trong quá trình đẩy mạnh hội nhập khu vực và quốc tế. Mười tám năm qua, chúng ta đã chứng kiến sự chuyển mình quan trọng của đất nước cũng như sự trưởng thành vững vàng và đóng góp quan trọng của Việt Nam trong ASEAN, không chỉ bằng việc hoàn thành đầy đủ và trách nhiệm các nghĩa vụ của một thành viên mà còn thể hiện một vai trò, tiếng nói tích cực, đóng góp cho sự phát triển chung của ASEAN.
Từ những nỗ lực trong việc thúc đẩy hoàn tất ý tưởng ASEAN-10, đề cao và gìn giữ các nguyên tắc cơ bản của ASEAN, đến việc tổ chức thành công Hội nghị Cấp cao ASEAN-6 năm 1998, đề ra Chương trình Hành động Hà Nội (HPA) hiện thực hóa Tầm nhìn ASEAN 2020, hoàn tất vai trò Chủ tịch Ủy ban Thường trực ASEAN năm 2000-2001 và đỉnh cao là việc đảm nhiệm thành công trọng trách Chủ tịch ASEAN năm 2010, tạo bước chuyển lớn trong hành động giúp ASEAN tiến gần hơn đến mục tiêu hình thành Cộng đồng, chúng ta đã chứng tỏ cho ASEAN và các Đối tác của ASEAN thấy một hình ảnh Việt Nam chủ động, tích cực và có trách nhiệm vì sự phát triển và lớn mạnh của Hiệp hội. Chính trong giai đoạn đẩy mạnh xây dựng Cộng đồng của ASEAN, Việt Nam luôn là một thành viên tham gia rất tích cực với nhiều đóng góp được ghi nhận cho việc định hướng và hình thành các văn kiện và chiến lược phát triển quan trọng của Hiệp hội như Hiến chương ASEAN, Lộ trình xây dựng Cộng đồng ASEAN v.v.. Việt Nam đã hoàn thành tốt cương vị Điều phối viên thúc đẩy quan hệ với tác Đối tác lớn, quan trọng của ASEAN như Nhật Bản, Nga, Mỹ, Ôx-trây-lia, Trung Quốc và hiện tại là Liên minh châu Âu (EU). Những nỗ lực và đóng góp của Việt Nam cho ASEAN được các nước bạn bè trong Hiệp hội và các đối tác ghi nhận, đánh giá cao.
Cùng với đà đó và trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh hội nhập toàn diện vào đời sống khu vực và quốc tế, Việt Nam sẽ tiếp tục tích cực tham gia cùng các nước thành viên đưa ASEAN chuyển sang bước phát triển mới, xây dựng thành công Cộng đồng vào năm 2015 và phát huy hơn nữa vai trò, vị thế của ASEAN đóng góp cho hòa bình, ổn định, hợp tác ở khu vực Đông Á và châu Á-Thái Bình Dương. Những nhiệm vụ đặt ra mà ASEAN cần phải hoàn thành được nêu ở phần trên cũng chính là các ưu tiên cao mà Việt Nam sẽ tích cực thúc đẩy trong giai đoạn tới khi tham gia ASEAN.
Chúng ta đã xác định ASEAN là một trong những trọng tâm của chính sách đối ngoại rộng mở, đa dạng hóa, đa phương hóa, chủ động hội nhập khu vực và quốc tế của Việt Nam. ASEAN lại gắn chặt với môi trường an ninh và phát triển của đất nước. Do đó, trên cơ sở những kết quả tích cực đã đạt được sau 18 năm gia nhập ASEAN, chúng ta sẽ tiếp tục cùng các nước thành viên trong Hiệp hội không ngừng đẩy mạnh hợp tác, mở rộng liên kết và kết nối khu vực, thực hiện thành công mục tiêu xây dựng Cộng đồng và đưa Cộng đồng ASEAN phát triển bền vững trong những thập kỷ tiếp theo sau 2015./.
Phóng viên: Xin cảm ơn Thứ trưởng!