Nhìn lại mười năm Việt Nam tham gia ASEAN
Mười năm gắn bó với ASEAN cũng là thời gian Việt Nam sát cánh cùng các nước trong Hiệp hội chung vai gắng sức chèo lái con thuyền ASEAN vững vàng đi tới. Những đóng góp quan trọng của Việt Nam cho sự phát triển và lớn mạnh của ASEAN đã được bạn bè trong khu vực ghi nhận và đánh giá cao.
Năm nay Hiệp hội ASEAN bước sang tuổi thứ 38 và Việt Nam kỷ niệm tròn mười năm gia nhập đại gia đình các quốc gia Ðông - Nam Á. ASEAN hôm nay sau gần bốn thập kỷ tồn tại và phát triển đã trở thành một tổ chức khu vực khá năng động và thành công, với vai trò và vị thế ngày càng có trọng lượng trong khu vực cũng như trên thế giới. ASEAN nay đã là mái nhà chung của tất cả các quốc gia ở Ðông - Nam Á. Hình ảnh một Hiệp hội ASEAN đoàn kết, gắn bó và hợp tác vì những mục tiêu chung đã trở nên quen thuộc trong con mắt bạn bè quốc tế.
Một trong những đóng góp đầu tiên rất quan trọng của Việt Nam trong ASEAN là nỗ lực thúc đẩy việc kết nạp các nước Lào, Myanmar và Cam-pu-chia vào Hiệp hội, hình thành một ASEAN-10 quy tụ tất cả mười quốc gia ở Ðông - Nam Á. Ðây là một bước ngoặt có ý nghĩa chính trị quan trọng. Lần đầu tiên sau mấy thập kỷ xung đột và đối đầu, các nước láng giềng ở Ðông - Nam Á đã bước qua được những lớp rào cản, cùng bắt tay hợp tác xây dựng một khu vực Ðông - Nam Á hòa bình, ổn định và thịnh vượng. Ðây cũng là một mục tiêu mà những người sáng lập ASEAN đã đề ra ngay từ đầu và phải mất đến gần ba thập kỷ sau mới thực hiện được.
Chỉ một thời gian ngắn sau khi Việt Nam gia nhập ASEAN, Hiệp hội phải trải qua một thời kỳ đầy sóng gió do tác động tiêu cực của cuộc khủng hoảng kinh tế khu vực năm 1997. Nhiều nước thành viên lâm vào tình cảnh khó khăn không chỉ về kinh tế mà cả về chính trị. Uy tín và vai trò của ASEAN suy tổn đáng kể. Trong bối cảnh đó, Việt Nam được phân công tổ chức Hội nghị Cấp cao ASEAN VI (Hà Nội, 1998), một hoạt động có tầm quan trọng bậc nhất của ASEAN. Mặc dù có nhiều khó khăn cả về điều kiện cơ sở vật chất, kinh nghiệm tham gia ASEAN chưa nhiều, trình độ và kiến thức của đội ngũ cán bộ còn hạn chế, song với tinh thần trách nhiệm và quyết tâm cao, Việt Nam đã làm hết sức mình để Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ VI đã thành công rực rỡ với việc thông qua Chương trình Hành động Hà Nội (HPA), gồm các biện pháp cụ thể và định hướng cho sự phát triển và hợp tác của Hiệp hội trong giai đoạn sáu năm, nhằm thực hiện Tầm nhìn ASEAN 2020. Hội nghị cũng đạt được quyết định quan trọng là kết nạp Cam-pu-chia trở thành thành viên thứ mười, hoàn thành ý tưởng một ASEAN-10. Thành công của Hội nghị đã góp phần quan trọng vào việc củng cố lại đoàn kết, hợp tác nhằm khôi phục vị thế của ASEAN sau khủng hoảng. Hai năm sau đó, Việt Nam lại đảm nhận cương vị Chủ tịch Ủy ban Thường trực ASEAN (ASC) khóa 34 (từ tháng 7-2000 đến tháng 7-2001) và đã tổ chức thành công một loạt Hội nghị cấp bộ trưởng quan trọng của ASEAN tại Hà Nội năm 2001. Ðặc biệt, Tuyên bố Hà Nội về thu hẹp khoảng cách phát triển được thông qua tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 34 (AMM-34) tại Hà Nội năm 2001 đã mang đậm dấu ấn Việt Nam, vừa đáp ứng nhu cầu của ASEAN muốn tăng cường liên kết nội khối, vừa phục vụ thiết thực nhu cầu vươn lên, phát triển cho kịp các nước thành viên khác của bốn nước thành viên mới Cam-pu-chia, Lào, Myanmar và Việt Nam. Nó đã và tiếp tục trở thành tài liệu định hướng quan trọng cho hoạt động hợp tác của ASEAN trong nhiều năm tới.
Ngoài những thành công nổi bật nêu trên, ngay từ những ngày đầu, Việt Nam đã chủ động và tích cực tham gia các hoạt động hợp tác trên tất cả các lĩnh vực.
Trong lĩnh vực chính trị, Việt Nam đã phối hợp chặt chẽ cùng bạn bè ASEAN trên các diễn đàn quan trọng như AMM, Diễn đàn khu vực ASEAN (ARF) chuyên thảo luận các vấn đề về an ninh, Diễn đàn sau Hội nghị Bộ trưởng ASEAN (PMC) để đối thoại với các nước công nghiệp phát triển; đóng vai trò quan trọng trong việc xác định các phương hướng hợp tác và phát triển của khu vực, và trong các quyết sách lớn của ASEAN như Tầm nhìn 2020, Chương trình Hành động Hà Nội (HPA), Sáng kiến Liên kết ASEAN (IAI); tích cực góp phần thúc đẩy xu thế hòa bình, ổn định và hợp tác để nó trở thành xu thế chủ đạo ở Ðông-Nam Á, củng cố các cơ sở pháp lý để duy trì môi trường quốc tế thuận lợi cho sự phát triển chung của ASEAN. Việt Nam đã tham gia tích cực vào những cố gắng của ASEAN, nhằm biến Hiệp ước thân thiện và hợp tác (TAC) Bali thành bộ quy tắc ứng xử không chỉ trong quan hệ giữa các nước khu vực mà giữa các nước này với các nước ngoài khu vực; ký Hiệp ước xây dựng Ðông-Nam Á thành khu vực không có vũ khí hạt nhân (SEANWFZ). Ðối với ARF là Diễn đàn duy nhất để các nước khu vực và các nước lớn cùng nhau đối thoại về các vấn đề chính trị-an ninh, bảo đảm hòa bình, ổn định ở châu Á - Thái Bình Dương, Việt Nam đã có nhiều nỗ lực để duy trì vai trò đầu tàu của ASEAN tại Diễn đàn phù hợp lợi ích của các nước thành viên. Việt Nam cũng tích cực duy trì những nguyên tắc cơ bản đã trở thành bản sắc riêng của ASEAN nhất là nguyên tắc "đồng thuận", "không can thiệp công việc nội bộ của nhau", góp phần giữ vững sự đoàn kết, thống nhất, năng động trong đa dạng của ASEAN.
Trong lĩnh vực quan hệ đối ngoại của ASEAN, Việt Nam đã có nhiều đóng góp tích cực cho việc thúc đẩy quan hệ hợp tác giữa ASEAN với các nước và bên đối thoại quan trọng, tham gia tổ chức nhiều hoạt động tăng cường quan hệ với các nước đối thoại, đảm nhiệm tốt vai trò là nước điều phối quan hệ đối thoại giữa ASEAN với các cường quốc như Nhật Bản, Nga, Mỹ và hiện nay là Ô-xtrây-li-a. Việt Nam cũng tham gia tích cực tiến trình hợp tác ASEAN+3 (với ba nước Ðông - Bắc Á là Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc) và các nỗ lực tiến tới việc hình thành một khuôn khổ hợp tác mới trên quy mô toàn khu vực Ðông Á. Cùng với ASEAN, Việt Nam còn tham gia tích cực vào các khuôn khổ hợp tác liên khu vực khác như Diễn đàn Hợp tác Á - Âu (ASEM) và Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC). Nước ta đã tổ chức rất thắng lợi Hội nghị Cấp cao Á - Âu 5 (ASEM-5) năm 2004 và đang chuẩn bị để năm tới đăng cai Hội nghị các nhà lãnh đạo các nền kinh tế APEC.
Trong lĩnh vực hợp tác kinh tế-thương mại, Việt Nam từng bước tham gia tích cực hầu hết các chương trình hợp tác kinh tế của ASEAN trên các lĩnh vực thương mại, đầu tư, dịch vụ, nông-lâm nghiệp, công nghiệp, giao thông-vận tải và bưu chính-viễn thông, năng lượng, du lịch và hợp tác phát triển Tiểu vùng Mê Công. Việt Nam đã nghiêm túc thực hiện các cam kết hội nhập kinh tế khu vực và luôn nỗ lực đảm bảo tiến độ thực hiện các cam kết của mình với ASEAN trong khuôn khổ Chương trình ưu đãi thuế quan có hiệu lực chung (CEPT) nhằm thực hiện Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN (AFTA); Hiệp định khung ASEAN về Dịch vụ (AFAS); Hiệp định Hợp tác Đầu tư (AIA); Chương trình Hợp tác Công nghiệp (AICO); Phát triển Kinh tế Hành lang Ðông - Tây, v.v. Trong khuôn khổ CEPT/AFTA, đến nay, Việt Nam đã giảm khoảng 75% số các dòng thuế xuống mức từ 0-5%. Ðến tháng 3-2005, danh mục giảm thuế của Việt Nam đạt 10.277 dòng thuế, tương đương 96.15% tổng số dòng thuế trong CEPT/AFTA. Trong điều kiện sự chênh lệch về trình độ phát triển kinh tế giữa Việt Nam với hầu hết các nước thành viên ASEAN còn lớn như hiện nay, những nỗ lực thực hiện các cam kết trong AFTA của chúng ta được ASEAN rất hoan nghênh.
Cùng với việc tham gia tích cực vào tất cả các lĩnh vực hợp tác chuyên ngành của ASEAN như khoa học, công nghệ và môi trường; văn hóa thông tin; phát triển xã hội; phòng, chống ma túy, v.v... Việt Nam còn mạnh dạn nêu các sáng kiến, đăng cai tổ chức các hội nghị về hợp tác chuyên ngành, được các nước ASEAN đánh giá cao như việc ta tổ chức thành công Tuần lễ khoa học và công nghệ ASEAN (1998); Tuần văn hóa ASEAN lần II theo sáng kiến của Thủ tướng ta tại Hạ Long (2004); Hội thi tay nghề ASEAN (2004); nhiều hội nghị cấp bộ trưởng quan trọng khác...
Trước những thách thức mới nảy sinh gần đây mà ASEAN đang phải đối mặt như nguy cơ gia tăng khoảng cách phát triển giữa bản thân các nước trong Hiệp hội, sự suy giảm khả năng cạnh tranh của ASEAN với các nền kinh tế ngoài khu vực nói chung, các vấn đề mang tính khu vực cần sự phối hợp hợp tác xuyên quốc gia như chống khủng bố, bảo vệ môi trường, phòng, chống thiên tai, dịch bệnh,... và đặc biệt là những vấn đề quan trọng mang tính định hướng tương lai của Hiệp hội, Việt Nam đều đã và đang tích cực chủ động phối hợp với các nước ASEAN tìm ra những phương hướng giải quyết thỏa đáng được dư luận khu vực và quốc tế đánh giá cao.
Nhìn lại chặng đường một thập kỷ qua, chúng ta có nhiều lý do để lạc quan trước triển vọng của Hiệp hội ASEAN sẽ ngày càng phát triển và lớn mạnh, vai trò và vị thế của ASEAN trên thế giới tiếp tục được nâng cao. Thực tế chứng minh quyết định tham gia ASEAN của chúng ta là hoàn toàn đúng đắn. Việt Nam đã trở thành một thành viên tích cực không thể thiếu trong ASEAN. Sự tham gia tích cực và vai trò ngày càng cao của Việt Nam trong tiến trình hội nhập khu vực, hỗ trợ đắc lực sự nghiệp đổi mới và triển khai hiệu quả đường lối đối ngoại rộng mở của Ðảng và Nhà nước ta, đặt nền tảng vững chắc để chúng ta tích cực, chủ động hơn và đẩy nhanh hơn tiến trình hội nhập không chỉ trong ASEAN, mà cả trên bình diện khu vực và quốc tế, góp phần quan trọng trong nỗ lực chung của các nước ASEAN tiếp tục xây dựng một khu vực Ðông-Nam Á hòa bình, ổn định và phồn vinh trong các thập kỷ tới.
(Bài viết của ông NGUYỄN TRUNG THÀNH, Trợ lý Bộ trưởng Ngoại giao, Trưởng đoàn quan chức cao cấp Việt Nam về ASEAN)